Wykład: Czynniki konfliktu w Donbasie

Prelekcja została zorganizowana przez Ośrodek Studiów Przestrzeni Postsowieckiej Centrum Badań nad Bezpieczeństwem 19 stycznia 2018 roku.

W czasie wystąpienia doc. dr Sergiej Pachomenko scharakteryzował najważniejsze aspekty tzw. separatyzmu donbaskiego oraz wskazał podstawowe różnice w porównaniu z separatyzmami narodowymi obserwowanymi w Europie Zachodniej, a także na obszarze postsowieckim.

Podkreślony został przede wszystkim brak podstaw historycznych – w tożsamości i pamięci osób tego regionu nie funkcjonowały dążenia separatystyczne (takie, jakie są obecne w przypadku Szkocji, Irlandii Północnej czy Kraju Basków). Tło, wykorzystywane przez technologów politycznych, zostało stworzone sztucznie, dopiero po rozpoczęciu konfliktu w Donbasie. Brak historycznych odwołań uwydatnia również brak konsekwencji w odniesieniu do nazewnictwa „separatystycznych” jednostek oraz własnej utrwalonej symboliki.

Drugim ważnym czynnikiem był brak wzajemnych roszczeń terytorialnych między Rosją i Ukrainą w odniesieniu do Donbasu. Tym samym nie funkcjonował również podział społeczny czy polityczny w tej kwestii.

Cechą znanych i historycznie utrwalonych ruchów separatystycznych jest również kryterium etniczne, które w Donbasie nie funkcjonuje. Podejmowane są próby narzucenia tego rodzaju dyskursu poprzez podkreślanie czynnika językowego. Wewnątrz Ukrainy nie znajduje on jednak potwierdzenia, równoległe używanie języka ukraińskiego i rosyjskiego uległo utrwaleniu i nie stanowi źródła ostrego konfliktu społecznego.

Do ideologicznej podbudowy tzw. separatyzmu donbaskiego wykorzystano jednak względnie silną tożsamość regionalną. Z jednej strony wynika ona z charakteru tego terytorium – przyciągającego ludność z całego byłego Związku Radzieckiego, silnie uprzemysłowionego, kultywującego mit ciężkiej pracy „żywiącej” pozostałą część Ukrainy. Z drugiej, przez długi czas była ona podkreślana przez elitę regionalną (wyłącznie w jej partykularnym interesie, jakim było ograniczenie wpływów rządu w Kijowie w okresie gdy Partia Regionów pozostawała w opozycji). W ten sposób przeplatanie się tożsamości rosyjskiej i ukraińskiej stworzyło swoistą „dwuetniczność”, przy czym rola identyfikacji narodowej w hierarchii tożsamości znalazła się bardzo nisko, z językiem rosyjskim pełniącym rolę głównie środka komunikacji.

Instrumentalne wykorzystywanie poczucia tożsamości regionalnej jest wyraźnie widoczne w pierwszej fazie kryzysu w Donbasie. Miejscowe elity gospodarcze (na czele z Rinatem Achmetowem) traktowały te retorykę jako kartę przetargową w negocjacjach z Kijowem w celu uzyskania większego poziomu samodzielności. Nie dążyły jednak do faktycznego oddzielenia, a gdy sytuacja wymknęła im się spod kontroli, nie przeszły na stronę „separatystów”, lecz wyjechały do Kijowa.

Wykład doc. dr. Sergieja Pachomenki

Opisana sytuacja była wynikiem bezpośredniego zaangażowania się czynnika zewnętrznego – Rosji. Poprzedzone to było prowadzoną przez wiele lat działalnością „informacyjną” rosyjskich kanałów telewizyjnych, wspieraniem marginalnych stowarzyszeń i kręgów naukowych. Po rozpoczęciu operacji, to właśnie im powierzono zadanie stworzenia ideologicznego wytłumaczenia tzw. separatyzmu donbaskiego. Skuteczność kremlowskiej propagandy czy działalność agentów wpływu ułatwiał też brak realnej opozycji (polityczny monopol na władzę w Donbasie posiadała dotąd Partia Regionów) oraz powiązanie struktur siłowych z elitą regionalną. Kiedy monopol władzy został zlikwidowany, próżnię po niej szybko zajęła Rosja.

Kreml w swojej działalności propagandowej na potrzeby Donbasu wykorzystuje charakterystyczną dla regionu sowiecką pamięć historyczną. Odwołuje się do „złotego wieku” – czasów Związku Radzieckiego, tradycji „wojny ojczyźnianej” z III Rzeszą i wykorzystuje m.in. popularne negatywne skojarzenia historyczne. Stąd dążenie rosyjskich (i lokalnych prorosyjskich) mediów do połączenia w świadomości mieszkańców regionu obecnej władzy Ukrainy z nazistami. Z uwagi na swoisty „klosz” informacyjny, jaki trwa w okupowanej części Donbasu już cztery lata, następuje tam sztuczne kształtowanie się nowej tożsamości w oparciu o wspomniane antyukraińskie tezy propagandowe. Działania Rosji były kluczowym czynnikiem powstania i przetrwania tzw. separatyzmu donbaskiego.

Doc. dr Sergiej Pachomenko odniósł się również do przyjętej dzień wcześniej przez Radę Najwyższą Ukrainy ustawy „O specjalnych zasadach polityki państwowej na rzecz zabezpieczenia państwowej suwerenności Ukrainy na tymczasowo okupowanych częściach obwodów donieckiego i ługańskiego”. Wskazał, że zmienia ona status prowadzonej operacji – z antyterrorystycznej na wojskową, oraz łańcuch jej dowodzenia – przenosi nadzór od Służby Bezpieczeństwa Ukrainy do Połączonego Sztabu Operacyjnego Sił Zbrojnych Ukrainy podlegającego bezpośrednio prezydentowi. Tym samym określony na nowo stan prawny tego regionu jest bliższy faktycznemu (chociaż nie zdecydowano się na wprowadzenie stanu wojny z Rosją) i ma stanowić punkt wyjścia dla dalszych działań Ukrainy na forach międzynarodowych.

Wykład został zakończony serią pytań i odpowiedzi, które przybliżyły obraz sytuacji na Ukrainie, szczególnie na nieokupowanych terenach obwodów donieckiego i ługańskiego oraz odniesieniem się do nieudanych projektów „separatyzmów” w innych częściach kraju (m.in. Charków, Mariupol, Odessa).

Wykład doc. dr. Sergieja Pachomenki

Informację wytworzył:
Informację wprowadził/ostatnio modyfikował:
Redaktor CBB
Data wytworzenia informacji:
Data ostatniej zmiany:
2018-01-23
Data dodania i edycji:
2018-01-23 11:45:06 :
Redaktor CBB